“Ibu, kenapa Raya tahun ini lebih awal daripada tahun lepas?”
Soalan itu diajukan oleh Aqil, anak darjah empat, kepada ibunya Puan Rohana pada suatu petang. (Watak dalam artikel ini ialah rekaan semata-mata, untuk tujuan ilustrasi.) Puan Rohana tersenyum, tetapi dia sendiri tidak pasti cara terbaik untuk menjawabnya. Dia tahu nama beberapa bulan Islam, namun untuk menyusun kesemua dua belas bulan mengikut turutan, menerangkan maksudnya dan menjelaskan kenapa tarikhnya berganjak setiap tahun, itu cerita lain.
Ramai antara kita berada dalam keadaan yang sama. Artikel ini menghimpunkan bulan-bulan Islam dalam satu tempat: nama dan susunannya, maksud asal setiap nama, peristiwa penting, amalan yang sabit dalilnya, empat bulan haram, serta kesannya kepada perancangan kewangan keluarga. Semua dalil disertakan sumbernya supaya mudah disemak.
Apa Itu Kalendar Hijrah?
Kalendar Hijrah, atau takwim Hijriah, ialah kalendar berasaskan peredaran bulan (qamariah). Allah SWT menyebut dalam Surah Yunus ayat 5 bahawa matahari dan bulan dijadikan supaya manusia mengetahui bilangan tahun dan perkiraan masa. Surah at-Taubah ayat 36 pula menegaskan bahawa bilangan bulan di sisi Allah ialah dua belas.
Beberapa ciri asas kalendar Hijrah:
- Sebulan sama ada 29 atau 30 hari, bergantung pada kenampakan anak bulan (hilal).
- Setahun lebih kurang 354 atau 355 hari, iaitu kira-kira 11 hari lebih pendek daripada tahun Masihi.
- Hari baharu bermula selepas terbenam matahari (Maghrib), bukan pada tengah malam.
Penggunaan tahun Hijrah secara rasmi bermula pada zaman Khalifah Umar al-Khattab RA. Menurut huraian Dr. Zulkifli Mohamad Al-Bakri, Umar menerima surat-surat yang tidak jelas tarikhnya, lalu berbincang dengan para sahabat sekitar tahun ke-17 Hijrah (638 Masihi). Mereka bersetuju menjadikan peristiwa Hijrah Nabi SAW sebagai titik permulaan, seperti yang diriwayatkan oleh Sahl bin Sa’d dalam Sahih al-Bukhari (no. 3934).
Kenapa Muharam dijadikan bulan pertama sedangkan Nabi SAW tiba di Madinah pada bulan Rabiulawal? Ibn Hajar al-Asqalani dalam Fath al-Bari menjelaskan bahawa azam untuk berhijrah bermula selepas Baiah Aqabah pada bulan Zulhijah, dan anak bulan pertama selepas itu ialah anak bulan Muharam.
Senarai dan Susunan Bulan Islam: 12 Bulan Hijrah
Jadual di bawah memaparkan nama bulan Islam mengikut susunan bulan Islam yang betul. Ejaan Rumi mengikut ejaan rasmi Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP).
| No | Nama (ejaan DBP) | Tulisan Arab | Maksud asal nama (pendapat ahli bahasa) | Peristiwa / amalan utama | Bulan haram |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Muharam | المحرّم | Yang dimuliakan | Awal tahun Hijrah, puasa Asyura (10 Muharam) | ✓ |
| 2 | Safar | صفر | Rumah kosong kerana penghuni keluar bermusafir atau berperang | Tiada amalan khusus; bukan bulan sial | |
| 3 | Rabiulawal | ربيع الأول | Berkait dengan musim tinggal menetap dan menjaga harta | Maulidur Rasul (12 Rabiulawal, pendapat masyhur) | |
| 4 | Rabiulakhir | ربيع الآخر | Sama seperti Rabiulawal | Tiada amalan khusus | |
| 5 | Jamadilawal | جمادى الأولى | Air membeku atau kering | Tiada amalan khusus | |
| 6 | Jamadilakhir | جمادى الآخرة | Sama seperti Jamadilawal | Tiada amalan khusus | |
| 7 | Rejab | رجب | Dimuliakan (daripada kata tarjib) | Israk Mikraj (27 Rejab, pendapat masyhur) | ✓ |
| 8 | Syaaban | شعبان | Kabilah berpecah mencari air atau sumber hidup | Nabi SAW banyak berpuasa sunat | |
| 9 | Ramadan | رمضان | Panas terik | Puasa wajib, Nuzul Quran, Lailatulqadar | |
| 10 | Syawal | شوال | Unta mengangkat ekor (pendapat ahli bahasa) | Aidilfitri, puasa enam Syawal | |
| 11 | Zulkaedah | ذو القعدة | Duduk, iaitu berehat daripada berperang | Bulan persediaan haji | ✓ |
| 12 | Zulhijah | ذو الحجة | Bulan haji | Hari Arafah, Aidiladha, ibadah haji dan korban | ✓ |
Maksud nama bagi bulan pertama hingga kelapan dirujuk kepada huraian as-Sakhawi yang dinukil oleh Ibn Kathir dalam tafsir Surah at-Taubah ayat 36. Perlu diingat, nama-nama ini diberikan pada zaman Arab sebelum Islam, ketika bulan masih “dipadankan” dengan musim. Kini, kerana kalendar Hijrah beredar mengikut bulan, Ramadan boleh jatuh pada musim sejuk dan Jamadilawal boleh jatuh pada musim panas.
Mengenali Setiap Bulan Islam dengan Ringkas
1. Muharam
Muharam ialah bulan pertama tahun Hijrah dan salah satu bulan haram. Rasulullah SAW menyebut bahawa puasa paling afdal selepas Ramadan ialah puasa dalam bulan Allah, Muharam (riwayat Muslim, no. 1163). Puasa pada hari Asyura (10 Muharam) pula menghapuskan dosa-dosa kecil setahun yang lalu (riwayat Muslim, no. 1162). Para ulama turut menggalakkan puasa Tasu’a pada 9 Muharam bersama-sama Asyura.
2. Safar
Safar sering dikaitkan dengan musibah, malah ada amalan “mandi Safar” pada hari Rabu terakhir bulan ini. Kepercayaan ini tidak berasas. Rasulullah SAW bersabda bahawa tiada penyakit berjangkit dengan sendirinya, tiada sial dan tiada Safar (riwayat al-Bukhari dan Muslim, no. 2220). Dr. Zulkifli Al-Bakri menegaskan bahawa kepercayaan sial bulan Safar berasal daripada khurafat Arab Jahiliah.
3. Rabiulawal
Pendapat masyhur menyatakan Nabi Muhammad SAW lahir pada 12 Rabiulawal Tahun Gajah, dan tarikh ini disambut sebagai Maulidur Rasul serta menjadi cuti umum di Malaysia. Dalam bulan inilah juga Baginda SAW tiba di Madinah dalam peristiwa Hijrah.
4. Rabiulakhir, 5. Jamadilawal dan 6. Jamadilakhir
Tiga bulan ini tidak mempunyai amalan khusus yang sabit dengan dalil. Ini bukan bermakna bulan-bulan ini “kosong”. Amalan sunat umum seperti puasa Isnin dan Khamis, puasa hari-hari putih (13, 14 dan 15 haribulan Hijrah), sedekah dan qiamullail tetap boleh dilakukan pada bila-bila masa.
7. Rejab
Rejab ialah satu-satunya bulan haram yang terpisah daripada tiga bulan haram yang lain. Peristiwa Israk dan Mikraj masyhur disambut pada 27 Rejab. Namun, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa tarikh sebenar peristiwa ini diperselisihkan oleh ulama sejarah, dan tiada kelebihan khusus bagi puasa pada 27 Rejab melainkan jika ia jatuh pada hari puasa sunat yang biasa seperti Isnin atau Khamis.
8. Syaaban
Aisyah RA meriwayatkan bahawa beliau tidak pernah melihat Rasulullah SAW berpuasa sebulan penuh selain Ramadan, dan tidak pernah melihat Baginda lebih banyak berpuasa sunat dalam mana-mana bulan berbanding Syaaban (riwayat al-Bukhari, no. 1969). Mengenai malam Nisfu Syaaban, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menyimpulkan bahawa hadis kelebihannya sahih apabila digabungkan semua jalur riwayat, tetapi tiada ibadah khusus yang sabit untuk malam tersebut. Solat Raghaib pula dinyatakan tidak berasas.
9. Ramadan
Ramadan ialah bulan puasa wajib dan bulan diturunkan al-Quran. Di Malaysia, Nuzul Quran disambut pada 17 Ramadan. Lailatulqadar dicari pada sepuluh malam terakhir Ramadan, dan Perang Badar juga berlaku dalam bulan ini pada tahun kedua Hijrah.
10. Syawal
Syawal dibuka dengan Aidilfitri pada 1 Syawal. Sesiapa yang berpuasa Ramadan kemudian diikuti puasa enam hari dalam bulan Syawal, ganjarannya seperti berpuasa setahun (riwayat Muslim, no. 1164). Syawal juga bulan yang baik untuk bernikah. Aisyah RA menyebut bahawa Rasulullah SAW menikahinya pada bulan Syawal (riwayat Muslim, no. 1423).
11. Zulkaedah
Zulkaedah ialah bulan haram yang pertama daripada tiga bulan haram berturut-turut. Bagi bakal jemaah haji, inilah bulan persiapan terakhir sebelum berangkat ke Tanah Suci.
12. Zulhijah
Zulhijah ialah bulan ibadah haji. Rasulullah SAW bersabda bahawa tiada hari yang amal soleh padanya lebih disukai daripada sepuluh hari pertama Zulhijah (riwayat al-Bukhari, no. 969). Puasa Hari Arafah (9 Zulhijah) menghapuskan dosa-dosa kecil setahun yang lalu dan setahun yang akan datang (riwayat Muslim, no. 1162). Aidiladha disambut pada 10 Zulhijah, diikuti tiga hari Tasyrik (11, 12 dan 13 Zulhijah) yang diharamkan berpuasa.
Baca juga – Hadiah Perkahwinan: Idea Bajet, Berapa Patut Beri & Adabnya
4 Bulan Haram dalam Islam
Empat bulan haram dalam Islam ialah Zulkaedah, Zulhijah, Muharam dan Rejab. Tiga daripadanya datang berturut-turut, manakala Rejab berada di antara Jamadilakhir dan Syaaban.
Dalilnya ialah Surah at-Taubah ayat 36, yang menyebut bahawa empat daripada dua belas bulan itu ialah bulan yang dihormati, dan umat Islam dilarang menzalimi diri sendiri dalam bulan-bulan tersebut. Rasulullah SAW menamakan keempat-empat bulan ini dalam khutbah Haji Wada’ seperti yang diriwayatkan oleh Abu Bakrah RA (riwayat al-Bukhari, no. 3197, dan Muslim, no. 1679).
Apakah maksud “haram” di sini? Ia tidak bermaksud bulan yang dilarang beribadah. Sebaliknya, bulan-bulan ini dihormati, dan dahulunya diharamkan berperang padanya. Ibn Kathir menukilkan pendapat Ibn Abbas RA bahawa perbuatan dosa dalam bulan-bulan haram lebih besar kesalahannya, dan amal soleh padanya lebih besar ganjarannya.
Perlu berhati-hati dengan dakwaan popular bahawa “pahala digandakan sekian kali” dalam bulan haram. Dalil yang ada menyebut kedudukannya lebih besar, tanpa menetapkan angka gandaan tertentu.
Bulan dalam Islam Berapa Hari? Bagaimana Malaysia Menentukannya
Setiap bulan Islam mempunyai sama ada 29 atau 30 hari. Tiada bulan yang tetap bilangan harinya, berbeza dengan Januari yang sentiasa 31 hari.
Di Malaysia, awal bulan Hijrah ditentukan melalui gabungan rukyah (cerapan anak bulan) dan hisab (kiraan astronomi). Kriteria Imkanur Rukyah yang digunakan menetapkan bahawa anak bulan perlu berada sekurang-kurangnya 3 darjah di atas ufuk, dengan jarak lengkung bulan dari matahari sekurang-kurangnya 6.4 darjah. Tarikh awal Ramadan dan Syawal diisytiharkan secara rasmi oleh Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja.
Untuk menyemak tarikh Hijrah hari ini atau tarikh penting tahun semasa, rujuk terus portal e-Solat JAKIM, kerana tarikh rasmi boleh berbeza sehari daripada kalendar dalam talian dari luar negara.
Kenapa Ramadan dan Raya Datang Lebih Awal Setiap Tahun?
Inilah jawapan kepada soalan Aqil tadi. Oleh kerana tahun Hijrah lebih pendek kira-kira 11 hari berbanding tahun Masihi, setiap tarikh Islam akan berganjak lebih kurang 11 hari lebih awal dalam kalendar Masihi setiap tahun. Dalam tempoh lebih kurang 33 tahun, Ramadan akan melalui setiap bulan dalam kalendar Masihi.
Bagi keluarga marhaen, perkara ini ada kesan kewangan yang jarang difikirkan. Belanja Ramadan, Raya, korban dan zakat tidak jatuh pada bulan Masihi yang sama setiap tahun. Ada tahun Raya bertembung dengan musim persekolahan baharu, ada tahun ia hampir dengan cuti akhir tahun.
| Sample ID | Heading 1 | Heading 2 |
|---|---|---|
| Sample #1 | Row 1, Content 1 | Row 1, Content 2 |
| Sample #2 | Row 2, Content 1 | Row 2, Content 2 |
| Sample #3 | Row 3, Content 1 | Row 3, Content 2 |
Cara paling mudah ialah menanda tarikh-tarikh ini dalam kalendar telefon pada awal tahun Masihi, kemudian membahagikan anggaran belanja kepada simpanan bulanan kecil. Tabung bermusim ini wajar diasingkan daripada dana kecemasan supaya kedua-duanya tidak bercampur.
Baca juga – Langit Tidak Selalu Cerah: Pentingnya Dana Kecemasan
Mitos dan Fakta Tentang Bulan-Bulan Islam
| Sample ID | Heading 1 | Heading 2 |
|---|---|---|
| Sample #1 | Row 1, Content 1 | Row 1, Content 2 |
| Sample #2 | Row 2, Content 1 | Row 2, Content 2 |
| Sample #3 | Row 3, Content 1 | Row 3, Content 2 |
Cara Mudah Menghafal Nama Bulan Islam dalam Setahun
Bagi ibu bapa dan guru yang ingin membantu anak menghafal, cuba bahagikan dua belas bulan kepada empat kumpulan kecil:
- Muharam, Safar – pembuka tahun.
- Rabiulawal, Rabiulakhir, Jamadilawal, Jamadilakhir – dua pasang “awal dan akhir”. Ingat: Rabi dahulu, Jamadi kemudian.
- Rejab, Syaaban, Ramadan – tiga bulan menuju Ramadan.
- Syawal, Zulkaedah, Zulhijah – Raya puasa, kemudian dua bulan “Zul” menuju Raya haji.
Kumpulan kedua ialah bahagian yang paling kerap tertukar. Selagi anak ingat bahawa setiap pasangan mesti “awal” dahulu, kemudian “akhir”, susunannya akan tepat.
Soalan Lazim (FAQ)
Ada berapa bulan dalam kalendar Islam?
Terdapat 12 bulan, seperti yang ditegaskan dalam Surah at-Taubah ayat 36. Susunannya bermula dengan Muharam dan berakhir dengan Zulhijah.
Bulan dalam Islam berapa hari?
Setiap bulan Islam mempunyai 29 atau 30 hari, bergantung pada kenampakan anak bulan. Jumlah setahun ialah lebih kurang 354 atau 355 hari.
Apakah 4 bulan haram dalam Islam?
Zulkaedah, Zulhijah, Muharam dan Rejab. Dalilnya ialah Surah at-Taubah ayat 36 dan hadis Abu Bakrah RA riwayat al-Bukhari dan Muslim.
Kenapa Muharam menjadi bulan pertama tahun Hijrah?
Para sahabat pada zaman Umar al-Khattab RA bersetuju menjadikan Hijrah sebagai titik mula tahun. Muharam dipilih kerana azam berhijrah bermula selepas Baiah Aqabah pada bulan Zulhijah, dan Muharam ialah anak bulan pertama selepasnya.
Bulan Islam yang baik untuk menikah?
Tiada bulan yang dilarang atau membawa sial untuk bernikah. Syawal sering disebut kerana Rasulullah SAW menikahi Aisyah RA dalam bulan itu, tetapi pernikahan boleh dilangsungkan dalam mana-mana bulan.
Bagaimana menulis nama bulan Islam dalam Jawi atau bahasa Arab?
Nama dalam tulisan Arab dipaparkan dalam jadual di atas. Ejaan Jawi bagi kebanyakan nama bulan mengekalkan bentuk Arabnya, contohnya رجب, شعبان dan رمضان. Bagi ejaan Jawi yang tepat untuk setiap bulan, rujuk Daftar Kata Bahasa Melayu (Rumi–Sebutan–Jawi) terbitan DBP.
Bagaimana mengetahui tarikh lahir dalam bulan Islam?
Gunakan Kalkulator Umur Miladi–Hijri di portal e-Solat JAKIM. Masukkan tarikh lahir Masihi, dan sistem akan memaparkan tarikh Hijrah yang sepadan. Ingat bahawa jika anda lahir selepas Maghrib, tarikh Hijrah anda ialah hari berikutnya.
Bukan Sekadar Menghafal 12 Bulan Islam
Jelaslah bahawa mengenali bulan-bulan Islam bukan sekadar menghafal dua belas nama. Ia membantu kita memahami kenapa Ramadan berganjak setiap tahun, menghargai bulan-bulan haram, dan memilih amalan yang benar-benar sabit dalilnya, bukan yang sekadar diwarisi daripada cerita orang.
Untuk keluarga marhaen, ilmu ini juga satu alat perancangan. Apabila kita tahu bila Ramadan, Raya dan korban akan tiba, kita boleh bersedia lebih awal, tanpa perlu berhutang di saat akhir.
Jika artikel ini bermanfaat, kongsikan kepada rakan, ibu bapa atau guru yang sedang mengajar anak mengenal bulan Islam. Ada cara lain untuk menghafal susunan bulan Islam yang berkesan di rumah anda? Kongsikan di ruangan komen.
Artikel berkaitan
Rujukan
- Al-Quran: Surah Yunus ayat 5; Surah at-Taubah ayat 36.
- Sahih al-Bukhari no. 969, 1969, 3197, 3934; Sahih Muslim no. 1162, 1163, 1164, 1423, 1679, 2220. Semakan nombor hadis: https://sunnah.com
- Tafsir Ibn Kathir, Surah at-Taubah ayat 36 (huraian nama bulan oleh as-Sakhawi dan pendapat Ibn Abbas). https://quran.com/9:36/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathir
- Dr. Zulkifli Mohamad Al-Bakri. Siapa Yang Menetapkan Kalendar Hijriah dan Mengapa Ia Dimulakan Pada Bulan Muharram? https://zulkiflialbakri.com/artikel/siapa-yang-menetapkan-kalendar-hijriah-dan-mengapa-ia-dimulakan-pada-bulan-muharram
- Dr. Zulkifli Mohamad Al-Bakri. Maksud Bulan-Bulan Haram. https://zulkiflialbakri.com/artikel/maksud-bulan-bulan-haram
- Dr. Zulkifli Mohamad Al-Bakri. Benarkah Bulan Safar Banyak Musibah? https://zulkiflialbakri.com/artikel/benarkah-bulan-safar-banyak-musibah
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. Irsyad al-Hadith Siri ke-70: Kelebihan Malam Nisfu Sya’ban. https://www.muftiwp.gov.my/artikel/irsyad-al-hadith/1121-irsyad-al-hadith-siri-ke-70-kelebihan-malam-nisfu-sya-ban
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. Al-Kafi #728: Bilakah Berlakunya Isra’ Mi’raj? https://www.muftiwp.gov.my/en/artikel/al-kafi-li-al-fatawi/2371-al-kafi-728-when-did-isra-mikraj-happened
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. Al-Kafi #731: Adakah Fadhilat Khusus Puasa 27 Rejab. https://muftiwp.gov.my/en/artikel/al-kafi-li-al-fatawi/2378-al-kafi-731-adakah-fadhilat-khusus-puasa-27-rejab-sempena-isra-mi-raj
- Utusan Malaysia (April 2022). Anak bulan Ramadan: Langit berawan, tidak penuhi kriteria Imkanur Rukyah Malaysia. https://www.utusan.com.my/nasional/2022/04/anak-bulan-ramadan-langit-berawan-tidak-penuhi-kriteria-imkanur-rukyah-malaysia/
- Pusat Rujukan Persuratan Melayu, DBP. Entri Muharam, Jamadilawal, Zulkaedah, Zulhijah. https://prpm.dbp.gov.my
- JAKIM, portal e-Solat: Kalendar Islam dan Kalkulator Umur Miladi–Hijri. https://www.e-solat.gov.my